BATSE görevi sırasında tespit edilen toplam gama ışını patlamalarının gökyüzündeki konumları. BATSE, Dünya yörüngesindeki Compton Gama Işını Gözlemevi’nde yürütülen bir yüksek enerjili astrofizik deneyi.

Gama ışını patlamaları (GRB) evrendeki en şiddetli patlamalardır. Bir saniyenin çok küçük bir bölümünde, Güneş’in on milyar yıllık ömrü boyunca yayacağından daha fazla enerji açığa çıkarabilirler. Çoğu, siz onları fark etmeden önce sona erer, saniyeler içinde, en fazla dakikalar içinde kaybolurlar.

Bu nedenle, 2 Temmuz 2025’te yedi saat boyunca devam eden, tüm bir güne yayılan üç ayrı patlama gerçekleştiren ve ardından aylarca süren bir art ışık bırakan bir şey ortaya çıktığında, gökbilimciler hemen tamamen yeni bir şeye baktıklarını anladılar.

Fermi Gama Işınları Uzay Teleskobu tarafından tespit edilen GRB 250702B, şimdiye kadar kaydedilen en uzun gama ışını patlamasıdır ve süresi bakımından diğer tüm patlamaları geride bırakmaktadır.

Bu olayın ilk kez 1973’te fark edilmesinden bu yana kataloglanan yaklaşık 15.000 patlamadan sadece birkaçı bu süreye yaklaşmaktadır. Normal gama ışını patlamaları tekrarlanmaz.

Bunlar, belki bir çift nötron yıldızının çarpışması veya dev bir yıldızın kendi içine çökmesi gibi felaket niteliğindeki, tek seferlik olaylardan kaynaklanır. GRB 250702B bunların hiçbirini yapmadı.

Çalışma ekibinin bir üyesi, “Bu kesinlikle son 50 yılda gördüğümüz diğer patlamalardan farklı bir patlama” dedi. O zamandan beri gökbilimciler bu olayın açıklamasını bulmakla meşgul oldular.

Bu görüntünün merkezindeki turuncu nokta, bir gün boyunca birkaç kez tekrarlanan ve daha önce hiç görülmemiş bir olay olan GRB250702B adlı gama ışını patlamasıdır. 

Yeni çalışmada en ilgi çekici olasılıklardan biri olan orta kütleli kara deliklere odaklanıldı. Kara delikler, birbirinden çok farklı boyutlarda bulunur.

Bir uçta, Güneş’ten birkaç kat daha ağır olan dev yıldızlar öldüğünde oluşan yıldız kütleli kara delikler. Diğer uçta ise, galaksilerin merkezlerinde gizlenen, milyonlarca veya milyarlarca güneş kütlesi büyüklüğünde süper kütleli canavarlar bulunur.

Arada ise, büyük ölçüde kayıp bir popülasyon olan, birkaç yüz ila yüz bin güneş kütlesi arasında değişen orta kütleli kara delikler yer alır. Teoriye göre bunlar yaygın olmalıdır. Ancak onları bulmak son derece zordur.

Araştırmacılar, GRB 250702B’nin, Güneşimiz gibi sıradan bir yıldızın bu orta kütleli kara deliklerden birine çok yaklaşması ve gelgit kuvvetleri tarafından parçalanması sonucu oluştuğunu öne sürüyor.

Araştırmacılara göre, parçalanmış yıldız maddesi içeri doğru spiral çizerek tüketilirken, ışık hızına yakın bir hızda dışarı doğru fırlayan göreceli bir parçacık jeti oluşturdu.

Böylece olağanüstü gama ışını emisyonunu üretti. Daha da önemlisi, patlamaların tekrarlayan doğası bu tabloya tam olarak uyuyordu. Ancak yıldız kesinlikle tek seferde yok edilmedi.

Modellemeler sonucu, nihai yıkımdan önce birden fazla yakın geçiş sırasında yıldızın kısmen parçalanmış olabileceği ve her karşılaşmanın yeni bir emisyon patlaması ürettiği, bunun da üç tetikleyicinin neredeyse düzenli aralıklarla gerçekleşmesiyle açıklanacağı ortaya çıktı.

Bir yıldız oluşum bölgesinde meydana gelen parlak bir gama ışını patlamasını gösteren sanatçı çizimi. Patlamadan kaynaklanan enerji, birbirine zıt yönlerde ilerleyen iki dar ışın demetine ayrılıyor.

Olayın konumu, başka ilgi çekici bir ayrıntı daha ekliyor; çünkü GRB 250702B, ev sahibi galaksisinin merkezinden yaklaşık 5.700 parsek uzaklıktadır.

Galaksinin çekirdeğindeki süper kütleli kara delikten oldukça uzakta bulunuyor. Yani orta kütleli, dolaşan bir kara deliğin gizlenmesini bekleyebileceğiniz yer tam olarak bu bölgedir. 

Eğer bu yorum doğruysa, GRB 250702B, insanlığın bir yıldızı yutarken orta kütleli bir kara deliğin ürettiği göreceli bir jeti ilk kez gözlemlediği olay olacaktır. Bu bile onu on yılın en önemli astronomik olaylarından biri yapacaktır.

Ancak gizem henüz tam olarak çözülmüş değildir. Çünkü hâlâ birçok rakip model masada ve kanıtlar tartışmalı durumdadır. En büyük keşiflerin genellikle beklenmedik bir şekilde geldiği bir alanda, kimsenin tam olarak açıklayamadığı yedi saatlik bir patlama, astronomiyi ileriye taşıyan türden bir bilmecedir.