Japonya Ay’a yumuşak inişi gerçekleştirdi ancak görev şimdilik askıda
Japonya uzay sondasını Ay’a indirmeyi başardı ve yüzeye inen beşinci ülke oldu. Fakat güneş panelleriyle ilgili çıkan bir problem sonucu kendi elektriğini üretemeyecek.
Japonya’nın SLIM Ay misyonunun temsili görüntüsü
Japonya, Ay’a bir araç indiren beşinci ülke oldu, ancak güneş panelleriyle ilgili sorunlar, görevin şimdilik belirsiz kalması anlamına geliyor.
Ay’ı Araştırmak için “Ay keskin nişancısı” olarak adlandırılan SLIM (Akıllı İniş Aracı), “hassas” teknolojiyi kullanarak bir kraterin kenarındaki eğimli bir bölgeye riskli bir iniş yapmaya çalıştı.
Araç Japonya saatiyle 20 Ocak Cumartesi 00:20 civarında Ay’a başarılı bir iniş gerçekleştirdi. Dünya’daki ekiple iletişim kurabiliyor olmasına rağmen kendi enerjisini üretemedi; nedeni muhtemelen güneş panellerinin yanlış açıya sahip olmasıydı.
Bu, SLIM’in iniş sırasında %74 şarjlı olan kendi bataryasına güvendiği ve yalnızca birkaç saati kaldığı anlamına geliyordu.
Japonya neden Ay’a inmek istiyor?
Japonya Havacılık ve Uzay Araştırma Ajansı (JAXA), güneş ışığının açısındaki bir değişikliğin panellere, işlevlerini geri getirebilecek şekilde çarpacağını umuyor.
JAXA başkanı Hitoshi Kuninaka, inişten sonra gazetecilere verdiği demeçte, “Ay’da güneş açısının değişmesi 30 gün sürüyor. Yani, güneşin yönü değiştiğinde ve ışık farklı bir yönden parladığında, ışık güneş piline çarpabilir” dedi.
Yalnızca ABD, Rusya, Çin ve Hindistan’ın gerçekleştirdiği Ay’a inişlerin çoğu, birkaç km hassasiyetteki bir noktayı hedefliyor.
Ancak SLIM, hedefin 100 m yakınına inmeye çalıştı ve Kuninaka, izleme verilerine göre “kesinlikle bu hedefe ulaşıldığını” söyledi, ancak kesin konumu bir ay boyunca bilinmeyecek.
Ekip güç tasarrufu yapmaya çalışarak SLIM’in ısıtıcısını kapattı ve Kuninaka, daha doğru bilgi beklerken şu anki “statükoyu” korumak istediklerini belirtti.
Neyin yanlış gittiğini bilmek şimdilik imkansız
JAXA’dan yeni bir haber alana kadar SLIM iniş aracında neyin yanlış gittiğini bilmek imkansız. Ancak basın toplantısında güç sorunlarının güneş pillerinin doğru yönlendirilmemesinden kaynaklanabileceğine dair bir görüş vardı.
Bunun potansiyel nedenlerinden biri SLIM’in yanlış yöne inmesiydi. Tasarım seçeneklerinden biri, sondanın iki şok emici ayağa değmesi ve ardından bir domino taşı gibi diğer ayakların üzerine düşmesiydi.
İniş anında veya iniş yaptığı arazinin eğiminde meydana gelen bir sorun, iniş aracının yanlış yöne devrilmesine ve güneş pillerinin gökyüzü yerine yere bakmasına neden olmuş olabilirdi.
Japonya’nın SLIM uzay aracının Ay Göreviyle ilgili animasyonu.
Daha fazla veri ve inişin bir görüntüsünün görev mühendislerine daha fazla bilgi vereceği umuluyor, fakat gücü paylaştırma ihtiyaçları göz önüne alındığında, daha fazlasını öğrenmek muhtemelen bir hafta sürecek.
Nasıl indi?
Sonda yüzeye inerken, kamera görüntülerini Ay’ın mevcut uydu fotoğraflarıyla eşleştirerek nereye uçtuğunu tespit edecek şekilde tasarlandı. JAXA, bu “görüş tabanlı navigasyonun” ona hassas bir iniş yeteneği kazandıran şey olduğunu bildirdi.
Amortisörler, “iki adımlı iniş” yöntemiyle Ay yüzeyiyle temas ediyor; önce arka kısımlar yere temas ediyor, ardından tüm vücut yavaşça öne doğru çökerek dengeleniyordu.Bu sanatçının çizimi, SLIM uzay aracının Ay’a doğru alçalmasını ve konuşlandırılabilir iki robotu aydan fırlatmasını gösteriyor.
İniş sırasında JAXA, SLIM’in uzay aracının fotoğraflarını çekebilecek iki mini sonda, biri mikrodalga fırın kadar büyüklükte zıplayan araç ve diğeri tenis topu büyüklüğünde tekerlekli bir gezici yerleştirdiğini söyledi.
JAXA’ya göre SLIM’in tasarlanması, geliştirilmesi ve inşa edilmesi Japon hükümetine yaklaşık 18 milyar yen’e (121 milyon dolar) mal oldu. SLIM Eylül ayında fırlatılmış ve yakıt tasarrufu sağlayan dört aylık bir süreç içinde Ay’a doğru yolculuk yapmıştı.
Astrofizikçiler 2024 Yılı İçin Güneş’in Büyük Gösteri Yılı Olacağını, Olayların Zirve Yapacağını Tahmin Ediyor
Araştırmacılar, Güneş’in manyetik alanı ile güneş lekesi döngüleri arasında bir korelasyon tespit ederek mevcut güneş döngüsünün zirvesinin yakında olacağını tahmin ediyor. Uzay hava tahmini için gerekli olan bu keşif, güneş dinamiklerinin anlaşılmasında önemli bir ilerlemeye işaret ediyor.
Hindistan Uzay Bilimleri Merkezi (IISER) araştırmacıları, Güneş’in manyetik alanı ile güneş leke döngüsü arasında yeni bir bağlantı ortaya çıkardılar. Bu bulgunun, güneş aktivitesindeki zirvenin tahmin edilmesine olanak sağlayacağı ve şu anda devam eden 25. güneş döngüsü zirvesinin yakın zamanda, muhtemelen önümüzdeki yıl içinde gerçekleşmesi bekleniyor.
Yıldızımız Güneş, plazma olarak bilinen sıcak iyonize gazdan oluşur. Büyük plazma akışları ve konveksiyon, Güneş’in içinden yüzeye karanlık noktalar olarak ortaya çıkan manyetik alanlar oluşturmak için bir araya gelir. Bu güneş lekeleri Dünya’nın büyüklüğüyle karşılaştırır ve Dünya’nın manyetik alanından yaklaşık 10.000 kat daha güçlü olan yoğun manyetik merkezlerdir.
Bazen güneş lekesi manyetik alanları şiddetli olaylarla bozulduğunda patlamalar veya koronal kütle püskürmeleri (CME) gibi manyetik fırtınaların doğmasına neden olur. Bu fırtınalar yüksek enerjili radyasyon yayar ve büyük miktarda manyetize plazmayı dış uzaya fırlatır. Bu fırtınaların şiddetlileri, Dünya’ya yönlendiğinde yörüngedeki uydulara, elektrik şebekelerine ve telekomünikasyona ciddi zararlar verebilir.
Güneş Lekesi Döngüsü ve Tarihsel Gözlemler
1600’lü yılların başlarından itibaren yüzyıllardır süren gözlemler, güneş leke sayılarının dönemsel olarak değiştiğini göstermektedir. Yaklaşık her 11 yılda bir, gezegensel uzay ortamında veya uzay havasında en şiddetli tedirginliklerin beklendiği zamanlarda, güneş aktivite sayısı ve yoğunluğu zirveye ulaşır. Ancak bu zirvenin ne zaman gerçekleşeceğini tahmin etmek hâlâ zordur.
Çevreleriyle karşılaştırıldığında karanlık görünen, birden fazla güneş lekesi içeren güneş diskinin Güneş Dinamikleri Gözlemevi (SDO) misyonundan alınan görüntüsü.
Güneş döngüsü, Güneş’in içindeki plazma akışlarından elde edilen enerjiyle çalıştırılan bir dinamo mekanizması tarafından üretilir. Bu dinamonun, Güneş’in manyetik alanının iki ana bileşenini içerdiği anlaşılmaktadır; biri güneş lekelerinin döngüsünde, diğeri ise Güneş’in büyük ölçekli dipol alanının geri dönüşümünde kendini gösterir.
İkincisi Dünya’nın manyetik alanına çok benzer; Güneş’in bir kutbundan diğerine uzanır. Güneş lekelerinin döngüsüyle birlikte Güneş’in dipol alanının da güçlenip zayıfladığı, kuzey ve güney manyetik kutuplarının da her 11 yılda bir yer değiştirdiği gözlenmektedir.
Waldmeier Etkisi ve Yeni Keşifler
1935’te İsviçreli gökbilimci Max Waldmeier, bir güneş lekesi döngüsünün yükseliş hızı ne kadar fazlaysa, gücünün de o kadar çok olduğunu, dolayısıyla daha güçlü döngülerin zirve yoğunluğuna ulaşmasının daha az zaman aldığını keşfetti. Bu ilişki, erken yükselme evresine ait gözlemlere dayanarak bir güneş lekesi döngüsünün gücünü tahmin etmek için sıklıkla kullanılmıştır.
IISER’den Priyansh Jaswal, Chitradeep Saha ve Dibyendu Nandy, devam eden güneş lekesi döngüsünün artış hızıyla ilgili yeni bir ilişkinin, Güneş’in dipol manyetik alanındaki azalma oranının da keşfedildiğini bildirdi. Bu çalışmada, Dünya’nın dört bir yanındaki çok sayıda yer tabanlı güneş gözlemevinin onlarca yıllık veri arşivlerinden yararlanıldı.
Dairesel koronal kütle atımı.
Çalışma, Waldmeier etkisini tamamlıyor, Güneş’in iki ana manyetik alan bileşenini birbirine bağlıyor ve güneş leke evriminin Güneş dinamo sürecinin yalnızca bir belirtisi olmasından ziyade, Güneş’in işleyişinin ayrılmaz bir parçası olduğu teorisini de destekliyordu.
Araştırmacılar, devam eden döngünün ne zaman zirveye ulaşacağını tahmin etmek için Güneş’in dipol manyetik alanının azalma hızına ilişkin gözlemlerin güneş lekesi gözlemleriyle nasıl yararlı bir şekilde birleştirilebileceğini gösterdiler.
Analizlerinin sonucu, 25. güneş döngüsünün maksimumu büyük olasılıkla 2024’ün başlarında gerçekleşeceğini ve tahmindeki belirsizliğin Eylül 2024’e kadar değişeceğini gösteriyordu. Bu keşifle birlikte, güneş döngüleri zirvesinin zamanlaması; en yoğun aktivitenin ve en sık uzay havası bozukluklarının beklendiği zamanı tahmin etmek için yeni bir pencere açılıyordu.
Uzay aracını yörüngede tasvir eden Einstein Sondası çizimi.
Çin, ıstakoz gözünden ilham alan yeni optik sistemler kullanarak şiddetli ve geçici kozmik olaylardan kaynaklanan X-ışını emisyonlarını tespit etmek için Einstein Sondası görevini başlattı.
2C roketi, 9 Ocak sabahı güneybatı Çin’deki Xichang Uydu Fırlatma Merkezi’nden havalandı. Çin Havacılık Bilim ve Teknoloji Şirketi (CASC), bir saat içinde fırlatmanın başarılı geçtiğini doğruladı.
Einstein Sondası (EP), Çin’in büyüyen stratejik uzay bilimi çabalarının bir parçasıdır. Uzay aracı en az üç yılını, yıldızların süper kütleli kara delikler tarafından birbirinden ayrıldığı gelgit bozulması olaylarını ve süpernovalar gibi uzak, şiddetli etkileşimleri gözlemleyerek geçirecek.
Devasa kara delikler tarafından parçalanan yıldızlardan gelen X-ışını emisyonlarını toplayan sonda, yıldız maddesinin kara deliklere nasıl düştüğüne ve olaylar tarafından yayılan iyonize madde jetlerinin karmaşık ve nadir oluşumlarına ilişkin yeni bilgiler sağlayacak.
Ayrıca kütle çekimsel dalga olaylarının yüksek enerjili, elektromanyetik karşılıklarını tespit edecek. 1.450 kg olan EP uzay aracı, 600 km yükseklikte, 29 derece eğimli yörüngede görev yapacak. Buradan Geniş Alanlı X-ışını Teleskobu (WXT) ile gökyüzünü gözlemleyecek.
WXT, son teknoloji ürünü “ıstakoz gözü” optik sistemini kullanarak sondanın X-ışını olaylarını daha önce mümkün olandan daha derin ve daha geniş bir şekilde görüntülemesine olanak tanıyacak.
WXT, 2022’de test edilen 12 modülü birleştirerek 3.600 derecelik bir görüş alanı sağlıyor. Aygıt, ıstakozların gözlerinden ilham alan, bir küre üzerinde düzenlenmiş birbirine paralel kare gözeneklerden oluşan bir yansıma tekniğini kullanıyor.
Çok sayıda kare tüp, X ışınlarını bir detektöre yönlendiriyor. Avrupa Uzay Ajansı (ESA), WXT detektörlerinin ve optik elemanlarının test edilmesi ve kalibre edilmesi desteğiyle misyona katkıda bulundu.
Çin, ıstakoz gözünden ilham alan x-ışını teknolojisine sahip ‘Einstein Sondası’nı piyasaya sürdü.
ESA yer istasyonları da EP’den veri indirme sürecine dahil olacak. Misyon ayrıca, uyarı verilerinin yere hızlı bir şekilde aktarılmasını sağlamak için Çin’in Beidou navigasyon uydu takımyıldızını da kullanacak.
ESA Proje Bilimcisi Erik Kuulkers’e göre, “Einstein Probu’nun gücü, ıstakoz gözü tekniği sayesinde gece gökyüzünün neredeyse tamamını yaklaşık 5 saat içinde büyük bir hassasiyetle gözlemleyebilmesidir. Böylece X-ışın bölgesinde öngörülemeyen herhangi bir geçici olayı yakalayabilir.”
“Karmaşık kozmik olaylardan güç alan astronomik kaynaklardan gelen X-ışınlarının önceden tahmin edilmesi oldukça zordur. Ancak yine de evrenimizdeki en esrarengiz nesnelerden ve olaylardan bazıları hakkında temel bilgiler taşır.”
X-ışınları, nötron yıldızları arasındaki çarpışmalar, süpernova patlamaları, kara deliklerin veya aşırı yoğun yıldızların üzerine düşen madde ya da bu tür egzotik ve gizemli nesnelerin etrafında dönerek yanan malzeme disklerinden yüksek enerjili parçacıkların fışkırması ile ilişkilidir.
EP, yerleşik veri işleme ve otonom takip yeteneklerine sahiptir. Bu, sondanın Avrupa ile işbirliği içinde geliştirilen daha dar görüşlü ancak daha hassas bir cihaz olan Takip X-ışını Teleskobunun (FXT), WXT’nin bir X-ışını olayını tespit etmesinden sonra hızla devreye alınabileceği anlamına gelir.
Einstein Sondası uzay yolculuğuna çıkarken.
Kuulkers, bilim insanlarının bu kısa ömürlü olayları hızlı bir şekilde incelemesine olanak tanıyan EP’nin, yeni ortaya çıkan kütle çekimsel dalga astronomisi alanı sayesinde Dünya’da gözlemlenen birçok kütle çekimsel dalga itkisinin kökenini belirlemeye yardımcı olacağını sözlerine ekliyor.
Ayrıca Kuulkers, “ESA’nın göreve katkıları karşılığında EP tarafından üretilen verilerin %10’una erişim elde edeceğini, verilerin Avrupa Einstein Sondası Bilim Ekibi üyelerine dağıtılacağını” söylüyor.
Kuulkers’e göre, “onların ilgi alanları, Jüpiter’deki kutup ışığı emisyonundan, X-ışını gözlemleri yoluyla yıldız-gezegen etkileşimlerine, izole nötron yıldızlarındaki patlamalara veya bir nötron yıldızı arkadaşı olan ikili yıldızlardaki patlamalara ve maddenin süper kütleli kara delik tarafından kararsız yutulmasına kadar çok çeşitlidir.”
Çin, 2015 yılında DAMPE karanlık madde sondası ile özel uzay bilimi görevlerini başlatmıştı. Misyon, Çin Bilimler Akademisi’nin (CAS) Stratejik Öncelik Programının (SPP) bir parçasıydı. EP, SPP’nin ikinci aşamasının bir parçası olarak 2017 yılında onaylandı.
Daha geniş bir 3. tur SPP misyonu şu anda CAS tarafından değerlendiriliyor. Teklifler arasında bir Venüs yörünge aracı, öte gezegen avcılığı teleskopları, bir asteroitten örnek bir parça alarak dönüş ve daha fazlası yer alıyor. Sino-Franco Uzay tabanlı çok bantlı astronomik Değişken Nesneler Monitörünün (SVOM) de 2024 İlkbaharında piyasaya sürülmesi planlanıyor.
EP lansmanı, 2024 yılının ilk CASC lansmanı ve genel olarak Çin’in ikinci yörünge misyonuydu. Bu, 5 Ocak’ta 4 Tianmu-1 GNSS radyo gizleme uydusunun Expace Kuaizhou-1A roketi aracılığıyla fırlatılmasının ardından gerçekleşti.
Çin’in 2024’teki en yüksek profilli misyonu, Change’e-6’nın Ay’ın uzak tarafı örnek iade misyonu olacak. Karmaşık çaba, ana görevden önce Queqiao-2 Ay aktarma uydusunun fırlatılmasını gerektirecek.
2024’te dikkat edilmesi gereken 5 parlak kuyruklu yıldız
Bu yıl gökyüzünde çok sayıda parlak kuyruklu yıldız var ama bunlardan herhangi biri çıplak gözle görülebilecek mi?
2024’te çok sayıda ilginç ve parlak kuyruklu görülmesi bekleniyor.
Parlak kuyruklu yıldız tipik olarak dürbün veya küçük bir teleskopla görülebilen bir nesne anlamına gelir. Ayrıca 2024’te çıplak gözle görülebilecek iki kuyruklu yıldız daha var; biri sönük, diğeri ise muhtemelen o kadar da sönük değil!
Öyle görünüyor ki, her şey planlandığı gibi giderse 2024 kuyruklu yıldızlar için iyi bir yıl olabilir ve bu yıl derin uzaydan göklerimizi süsleyecek çok sayıda ziyaretçi var ama bu göksel bir gösteri olacak mı o belli değil.
62P/Tsuchinshan 1 Kuyruklu Yıldızı’nın Yolu, Ocak ve Şubat 2024’te Aslan burcundan Başak burcuna doğru ilerlerken.
Ocak 2024’ün başlarında 7,2 kadir parlaklığında olan 62P/Tsuchinshan, Aslan burcundanBaşak burcuna geçiyor ve yılı başlatan ilk kuyruklu yıldızlardan biri.
62P/Tsuchinshan62P/Tsuchinshan Kuyruklu Yıldızı, Şubat 2024’ün başında 8. kadir parlaklığında ve sonunda 9. kadire kadar sönükleşiyor, ancak arka plandaki yıldızlara karşı çok yavaş hareket etme özelliğine sahip.
C/2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS kuyruklu yıldızının güneş sistemi içinde izleyeceği yol.
9. kadir parlaklığındaki 144P/Kushida, gerçekten iyi yerleştirilmiş bir akşam kuyruklu yıldızıdır; Uranüs’ün hemen güneyinden başlayarak Şubat ayında Hyades’in üzerinden geçer. Daha sonra Mart ayının sonunda 8.3 kadir parlaklığında C/2021 S3 PanSTARRS, Elbise Askısı Kümesini geçecek.
Brocchi’nin Kümesi olarak da bilinen Collinder 399 şeklinden dolayı (yan yana düz bir şekilde sıralanan altı yıldız ve üzerindeki kanca şeklindeki dört yıldız) “elbise askısı” olarak da isimlendirilir.
12P/Pons-Brooks Kuyruklu Yıldızı’nın Mart 2024’teki konumunu gösteren grafik.
12P/Pons–Brooks Kuyruklu Yıldızı, Mart 2024’te akşamın erken saatlerinde ortaya çıkan bir kuyruklu yıldızdır ve ayın sonlarına doğru gün batımından sonra alacakaranlığın yanından geçer. Andromeda gökadasından kuzey Balık burcuna ve Koç’a geçerken, çıplak gözle görülebilen donuk bir nesneye dönüşebilir.
Sonbaharda, 27 Eylül 2024’te günberi noktasından geçecek olan ve en iyi Ekim akşamı erken saatlerde İngiltere’den görülebilecek C/2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS var. Muhtemelen çıplak gözle görülen bir gösteriye dönüşebilir. Sadece zaman gösterecek!
2023 yılı sona eriyor. Tüm zorluklara rağmen astronomi, astrofizik ve çevremizdeki dünyanın incelenmesiyle ilgili diğer bilim dalları gelişmeye devam ediyor. Bilim insanları, Evrenin gizemlerini çözen birçok şaşırtıcı keşif yaptılar. En ilginç ve önemli olanları bu yazıda topladık.
1. Maksimum güneş aktivitesi beklenenden daha erken gerçekleşebilir
Astronomi alanındaki en önemli keşiflerden biri, Güneş aktivitesi zirvesinin 2024 gibi erken bir tarihte gerçekleşebileceği verileriydi. Aylardır yaşam kaynağımız tuhaf davranıyor ve 2023’te tüm insanlar bunu deneyimleyebildi. Güneş patlamalarının neden olduğu kutup ışıkları Ukrayna’da bile görüldü.
Maksimum güneş aktivitesi gelecek yıl gerçekleşecek.
25. güneş aktivitesi döngüsü öncekilerden çok daha güçlüydü. Bu, bilim insanlarının güneşimizin patlamalarından sorumlu olan manyetik alanlarının nasıl çalıştığını daha iyi anlamalarına yardımcı oldu.
Nisan ayının sonunda bilim insanları, maksimum aktivitenin 2024 ortasından sonuna kadar gerçekleşeceğine dair gözlemlere dayanan bir sonuç yayınladılar. Kasım ayında da Hintli meslektaşları yeni bir güneş döngüsü modeli geliştirdiler: buna göre maksimumu, önümüzdeki yılın başında bekleniyor.
2. 2023 yılı birçok sıcaklık rekoru kırdı.
Dünyanın dört bir yanındaki meteorologlar hava durumunu izlemeye devam ediyor. Dolayısıyla gezegenimizin Güneş etrafındaki bu deviniminin tarihin en sıcak devinimi haline geldiğini söyleyebiliriz. Birkaç hafta içinde böyle bir haber bekleyebiliriz.
Temmuz 2023’teki küresel sıcaklık haritası.
Gerçek şu ki, 2023 yılında gezegenimizde birçok yerde sıcaklık rekoru kırıldı. İlk olarak 5 Temmuz Pazartesi, gözlem tarihindeki en sıcak gün oldu; ortalama sıcaklık daha sonra 17,01°C’ye ulaştı. Daha sonra Temmuz ayının tamamının tarihin en sıcak ayı olduğu ortaya çıktı. Üstelik Dünya okyanuslarındaki sıcaklık açısından da bir rekor kırıldı. Sonuçta 2023 yazının tamamı kayıtlara geçen en sıcak yaz oldu. Dünyanın iklimi değişiyor ve bu iyi bir haber değil.
3. Pasifik Okyanusu’nda yeni bir ada doğdu
Ama o kadar da kötü değil. Pasifik Okyanusu’nda yeni bir ada doğdu. Ekim ayının sonunda Iwo Jima yakınlarında bir su altı patlaması başlamasıyla birlikte meydana geldi. 3 Kasım’da Landsat-9 uydusu “yeni doğanı” böyle görüntüledi. O dönemde yeni kara parçası yüzlerce m uzunluğundaydı.
Patlama sonucu Iwo Jima kıyısı açıklarında yeni doğmuş bir ada ortaya çıktı.
Ancak yeni adanın incelenmesi burada bitmedi. Uydu teknolojisinin gelişmesi sayesinde bilim insanları, Niijima adı verilen bebek adanın oluşumuna dair tüm detayları sadece yüzeyden değil, yörüngeden de gözlemledi.
4. Jüpiter yakınlarında yeni uydular keşfedildi
Ayrıca bu yıl Güneş Sistemindeki en büyük gezegene daha fazla uydu eklendi. Jüpiter’de zaten birkaç düzine bu uydulardan vardı ve Şubat 2023’ün başlarında gökbilimciler 12 tane daha yeni uydu olduğunu fark etti.
Jüpiter’in uydularının yörüngeleri. En büyük Galile uyduları mor renkle, Himalia grubu mavi renkle ve Carpo mavi renkle gösterilmiştir. Dıştaki geri giden uydular kırmızıyla gösterilmiştir.
Böylece Jüpiter’in toplam uydu sayısı 92’ye çıktı. Ancak bu sayı hala 146 bilinen uydusu olan Satürn’den daha düşüktür. Yeni keşfedilen cisimlerin tümü yalnızca birkaç km büyüklüğünde ve çarpışma sırasında çöken daha büyük uyduların parçaları olabilir. Bunlardan 9’u geri harekettedir, yani dönüş yönleri merkezi gezegenin yönüne zıttır.
5. Kaynağı belli olmayan ultra yüksek enerjili bir parçacık
Kasım 2023’ün sonunda bilim insanları son on yılların en enerjik kozmik ışın parçacığını kaydetti. Parçacığa Japon güneş tanrıçasının onuruna Amaterasu Parçacığı adı verildi.
Bir sanatçının hayal ettiği şekliyle Teleskop Dizisi tarafından tespit edilen kozmik ışın.
“Amaterasu Parçacığı”nın enerjisi 2,4×10²⁰ eV idi. Bu, Büyük Hadron Çarpıştırıcısında elde edilen en iyi insan yapımı başarılardan milyon kat daha yüksekti. Yalnızca 1991’de keşfedilen “Aman Tanrım” fotonu daha güçlüydü.
Yeni parçacıkla ilgili en ilginç şey, görünüşte birdenbire ortaya çıkmasıydı. Bilim insanları kaynağını aramaya devam etse de, gökyüzünün geldiği kısmında onu üretebilecek hiçbir şey yoktu.
6. Enceladus’ta fosfor ve hidrosiyanik asit
2023 yılında Dünya’nın ötesinde Güneş Sistemi’nde yaşam bulma şansı arttı. Bunun nedeni ise Satürn’ün buzlu uydusu Enceladus’tur. Yüzeyinin altında, organik bileşiklerin daha önce keşfedildiği bir sıvı su okyanusu vardır.
Enceladus’ta bir hidrosiyanik asit molekülü bulundu.
Bu yılın haziran ayında, Cassini sondası tarafından toplanan verilerle çalışan bir ekip, Enceladus’ta fosfor içeren ve canlı organizmaların bir parçası olan organik maddeler olan fosfatların keşfedildiğini bildirdi.
Aralık ayında, aynı Cassini’den gelen verileri analiz eden başka bir bilim grubu, Enceladus’un başka bir önemli organik bileşik olan hidrosiyanik asit de içerdiğini öğrendi. Ayrıca uydunun okyanus derinliklerinde yoğun kimyasal aktivite izleri bulundu.
7. Asteroit Dinkinesh
1 Kasım’da, Jüpiter’in Truva asteroitlerine doğru ilerleyen Lucy sondası, Dinkinesh adlı Ana Kuşak nesnesinin yakın geçişini yaptı. Bunun tek bir “gök taşı” değil, yer çekimiyle birbirine bağlı bir çift cisim olduğu ortaya çıktığında araştırmacıların ne kadar şaşıracağını düşünün. İkisinden büyüğü 790 m, küçüğü ise 220 m’dir.
Lucy sondasının L’LORRI (Uzun Menzilli Keşif Görüntüleyici) kamerası tarafından görülen asteroit Dinkinesh ve uydusu. Bu açıdan bakıldığında uydunun çift kontaklı bir sistem olduğu ortaya çıktı. Böyle bir sistem ilk kez bir asteroitin yörüngesinde görülüyor.
Ancak 7 Kasım’da bilim insanları herkesi daha da şaşırttı. İki uzay kayasından daha küçüğünün tek bir cisim değil, çift temaslı bir sistem olduğu ortaya çıktı. Yani birbirine değen ve bu formda üçüncünün etrafında dönen iki büyük taştan bahsediyoruz.
8. Mars jeolojik olarak hâlâ aktif
Bu yıl araştırmacılar, Mars’ı jeolojik açıdan ölü bir cisim olarak kabul etmenin yanlış olabileceği ihtimalini ciddi olarak değerlendirdiler. Daha önce, Kızıl Gezegenin yüzeyinde çalışan InSight gezgini, derinliklerindeki depremleri defalarca kaydetmişti.
Mars’ın iç yapısını ve InSight sondası tarafından kaydedilen sismik dalgaların yolunu gösteren diyagram.
Bu yıl bilim insanları nihayet bunun bir tesadüf olmadığına ikna oldular. Mars’ın derinliklerinde sıvı magma hala mevcut ve hatta potansiyel olarak volkanizmaya neden olabilecek bir sıcak madde akışı olan volkanik bir bulut bile oluşmuştu.
Aralık 2023’te gezegen araştırmacıları Elysium’un volkanik ovasına daha yakından baktılar. Uydu görüntüleri, üzerindeki son patlamaların 1 ila 120 milyon yıl önce meydana geldiğini ve daha önce düşünüldüğü gibi 3 milyar yıl öncesinden olmadığını gösterdi.
9. Arka planda kütle çekimsel dalgalar
Şu ana kadar kütle çekim dalgaları yalnızca yıldız kütlelerindeki kara deliklerin birleşmesi sırasında gözlemlendi. Bu oldukça nadir görülen bir olgudur. Ancak aslında gezegenimize her zaman ulaşmaları gerekiyordu. Kaynakları çok sayıda birleşen süper kütleli kara deliklerdir. Sürekli kütle çekimsel bir arka plan oluşturmalıdır.
Milisaniyelik pulsarlar bize arka planda kütle çekimsel dalgaların var olduğunu söyledi.
Bu sinyaller o kadar zayıftır ki, geleneksel yöntemlerle tespit edilmesi imkansızdır. Ancak milisaniyelik sinyallerin zamanlanmasıyla bunun mümkün olduğu ortaya çıktı. 28 Haziran’da farklı ülkelerden bilim insanları bunu başardıklarını duyurdular.
10. On yıl içindeki en yakın süpernova
Bu yılın 19 Mayıs’ında Japon amatör gökbilimci Koichi Itagaki, Fırıldak gökadasında bir süpernova patlaması tespit etti. Bu yıldız sistemi bizden 21 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. Ancak bu koşullar altında bile bu patlama son on yılın en yakın patlamasıydı.
M101 galaksisindeki bir süpernova.
Bu yüzden bilim adamları onu dikkatle incelediler ve kısa sürede ilginç şeyler keşfettiler. Süpernova, dev bir yıldızın çekirdeğinin çökmesi sonucu oluşmuştu. Arşiv görüntülerini inceleyen uzmanlar, bu olaydan yaklaşık bir yıl önce, beklenmedik bir şekilde kendi kütlesinin önemli bir bölümünü uzaya fırlattığını keşfetti. Araştırmacılar bunun bir şekilde süper dev yaşamın son aşaması olan silikon “tükenmesinin” başlangıcıyla bağlantılı olduğundan şüpheleniyorlar.
1,5 milyar piksellik yeni görüntü, Gezen Tavuk Bulutsusunu benzeri görülmemiş ayrıntılarla gösteriyor
Pek çok ülkenin yeni yıl geleneklerinde hindi, tavuk, piliç ziyafetleri yer alırken, bu yıl Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) bizlere Gezen Tavuk Bulutsusuyla göz ziyafeti çekiyor.
Gezen Tavuk Bulutsusu birkaç bulutsudan oluşur ve bunların hepsini ESO’nun VLT Araştırma Teleskobundan (VST) alınan bu geniş görüntüde görebilmekteyiz. Bu 1,5 milyar piksellik görüntü, gökyüzünde yaklaşık 25 dolunay kadar bir alanı kapsar. (Orjinal görüntü:3,9 Gigabyte) İncecik pembe tüylerle gösterilen bulutlar, içlerindeki genç ve sıcak yıldızlar tarafından aydınlatılan gaz ve tozla doludur.
Oluşum sürecindeki genç yıldızlara ev sahipliği yapan Gezen Tavuk Bulutsusu olarak adlandırılan bulutsu, ESO’nun Şili’deki Paranal tesisinde bulunan VLT Araştırma Teleskobu (VST) tarafından çekilen bu 1,5 milyar piksellik görüntüde muhteşem ayrıntılarla ortaya çıkıyor. Bu geniş yıldız doğum evi, Dünya’dan yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaklıkta, Erboğa (Centaurus) takımyıldızında yer almaktadır.
Bu bulutsunun içindeki genç yıldızlar, çevrelerindeki hidrojen gazının pembe tonlarında parlamasına neden olan yoğun radyasyon yayarlar. Bulutsunun içindeki en parlak bölge IC 2948 olarak adlandırılır; burada bazı insanlar tavuğun kafasını, bazıları ise arka ucunu görür.
İnce pastel hatlar, eterik gaz ve toz bulutlarıdır. Görüntünün merkezine doğru, parlak, dikey, neredeyse sütun benzeri yapıyla işaretlenen IC 2944 yer alır. Bu bölgedeki en parlak özel pırıltı, Dünya’ya çok daha yakın olan ve çıplak gözle görülebilen bir yıldız olan Lambda Centauri’dir.
Ancak IC 2948 ve IC 2944 içinde olan pek çok genç yıldız parlak olsalar da kesinlikle bildiğimiz gibi değildir. Çok büyük miktarlarda radyasyon yaydıkları için çevrelerini tıpkı bir tavuk gibi gagalar.
Resimde görülen diğer bölgeler arasında sağ üstte Gum 39 ve 40 ile sağ altta Gum 41 yer alır. Bulutsuların yanı sıra bölgede, havai fişeklerin patlamalarını andıran sayısız miktarda turuncu, beyaz ve mavi yıldız görülür.
Bu görüntü, dikkatli bir şekilde birbirine dikilmiş yüzlerce ayrı kareden oluşan büyük bir mozaiktir. Görsellerin her biri, farklı renkteki ışığın geçmesine izin veren filtrelerden geçirilmiş ve bunlar daha sonra burada sunulan nihai sonuç halinde birleştirilmiştir.
Bulutsunun Bart Damlacıkları olarak bilinen bazı bölgeleri, bu bölgeye yayılan ultraviyole ışınımın şiddetli bombardımanına dayanabilir. Görüntüyü yakınlaştırırsanız bunları nebulanın üzerinde küçük, koyu ve yoğun toz ve gaz cepleri olarak görebilirsiniz.
Gezen Tavuk Bulutsusunun üç boyutlu animasyonu. Gözlemler, İtalya Ulusal Astrofizik Enstitüsü’ne (INAF) ait, güney gökyüzünü haritalamak için ideal olan Şili’nin Atakama Çölü’nde ESO tarafından barındırılan bir teleskop olan VST üzerindeki geniş alan kamerası OmegaCAM ile görünür ışıkta gerçekleştirilmiştir.
Bu mozaiğin yapımında kullanılan veriler, yıldızların yaşam döngüsünü daha iyi anlamayı amaçlayan bir proje olan Güney Galaktik Düzlem ve Galaktik Şişkin Bölge’nin VST Fotometrik Ha Araştırması (VPHAS+) kapsamında alınmıştır.
Bu fotoğraf, kesinlikle kozmik bir Yılbaşı ağacına benzeyen bir grup genç yıldızın kompozit görüntüsünü içeriyor! NGC 2264 olarak bilinen küme, Samanyolu galaksimizde, Dünya’dan yaklaşık 2.500 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor.
Kümedeki yıldızların bazıları güneşe göre küçük, bazıları ise nispeten büyüktür; kütleleri güneşin onda biri ile yedi katı arasında değişir. Bu kompozit görüntüde, kümenin bir Yılbaşı ağacına benzerliği, görüntü döndürme ve renk seçimleri yoluyla güçlendirilmiştir.
Optik veriler, ağaç şeklinin dallarını ve iğnelerini oluşturan ince yeşil çizgiler ve şekillerle temsil edilmiştir. Chandra X-ışın Uydusu tarafından tespit edilen X-ışınları mavi ve beyaz ışıklar halinde sunulmuş ve ağaç üzerinde parlayan ışık noktalarına benzetilmiştir.
Kızılötesi veriler, ön ve arka plandaki yıldızları, uzayın karanlığına karşı parıldayan beyaz lekeler olarak gösterilmiştir. Görüntü, gökbilimcilerin yukarıyı gösteren standart Kuzey yönünden 160 derece döndürülmüştür.
Görüntünün sağ alt köşesi Yılbaşı ağacının oturma odasında bir köşeye konması için gereken tırnaklara benzetilmiştir. Bu paylaşımda yıldız kümesi hem statik bir görüntü hem de kısa bir animasyon olarak sunulmuştur.
NGC 2264 Koni Bulutsusu, yılbaşı ağacı ve yıldız kümesinin orijinal görüntüsü.
Bu yeni kompozit görüntü, renk ve döndürme seçenekleriyle Yılbaşı ağacına benzerliği artırıyor. Mavi ve beyaz ışıklar (bu görüntünün animasyonlu versiyonunda yanıp sönen), Chandra X-ışın Gözlemevi tarafından tespit edilen X-ışınlarını yayan genç yıldızlardır.
Ulusal Bilim Vakfı’nın Kitt Peak’teki WIYN 0,9 metrelik teleskopundan alınan optik veriler, nebuladaki gazı, ağacın “çam iğnelerine” karşılık gelen yeşil renkte gösterirken, İki Mikron Tüm Gökyüzü Araştırması’ndan alınan kızılötesi veriler, ön ve arka plandaki beyaz yıldızları gösterir.
NGC 2264’tekiler gibi genç yıldızlar uçucudur ve X-ışınlarında güçlü parlamalara ve farklı ışık türlerinde görülen diğer varyasyonlara maruz kalırlar. NGC 2264, yaşları yaklaşık bir ila beş milyon yıl arasında değişen genç yıldızlardan oluşan bir kümedir.
Animasyonda, Chandra uydusundan gelen mavi ve beyaz X-ışını noktaları, bir Yılbaşı ağacındaki ışıklar gibi ağaç üzerinde titriyor ve parlıyor. NGC 2264’ün “Yılbaşı Ağacı Kümesi” olarak da bilinen bu yeni görüntüsü, yıldız ışıklarının parıltısıyla kozmik bir ağacın şeklini gösteriyor.
Ancak videoda gösterilen koordineli, yanıp sönen varyasyonlar, X-ışınlarında görülen yıldızların konumlarını göstermek ve bu nesnenin bir Yılbaşı ağacına benzerliğini vurgulamak için yapaydır. Gerçekte yıldızların değişimleri senkronize değildir.
Chandra ve diğer teleskoplar tarafından gözlemlenen farklılıklar birkaç farklı süreçten kaynaklanmaktadır. Bunlardan bazıları, Güneş’in maruz kaldığına benzer ama çok daha güçlü patlamalarla ve yıldızlar dönerken görüş alanına giren ve çıkan yıldızların yüzeylerindeki sıcak noktalarla ve karanlık bölgeler de dahil olmak üzere manyetik alanları içeren faaliyetlerle ilgilidir.
Ayrıca yıldızları gizleyen gazın kalınlığında da değişiklikler olabilir ve çevredeki gaz disklerinden yıldızların üzerine düşmeye devam eden malzeme miktarında da değişiklikler olabilir.
2017’den bu yana görülmeyen güçlü bir güneş patlaması meydana geldi
Parlamaya Dünya’yı hedef alan bir plazma patlaması eşlik etti. Güneş bir kez daha bize muazzam gücünü hatırlattı.
Yıldızımız güneş 14 Aralık’ta X sınıfı (güneş fizikçileri güçlü patlamaları üç kategoriye ayırır; C en zayıf, M orta grup ve X en güçlü gruptur) bir güneş patlaması yayınladı ve buna muazzam yüksek enerjili bir radyasyon darbesi eşlik etti.
Güneş Dinamikleri Gözlemevi tarafından tespit edilen M9.6 sınıfı bir güneş patlaması.
Güneş Dinamikleri Gözlemevi (SDO), 14 Aralık 2023’te patlayan X2.8 sınıfı bir güneş patlamasının görüntüsünü yakaladı. Olay, Güneş Dinamikleri Gözlemevi uzay aracı tarafından aşağıda gösterilen videoyla kayda alındı. Patlama saat 12.02’de meydana geldi.
Parlamanın sınıfı X2.8 olarak kaydedildi. Uzay havası internet sitelerine göre parlama, Eylül 2017’den bu yana görülen en güçlü güneş patlamasıydı. Güneşin güçlü patlamalarına sıklıkla koronal kütle atımları (CME) eşlik eder; bu patlamalar, devasa güneş plazması bulutlarının saatte milyonlarca km hızla uzaya fırlamasına neden olur.
Olaya büyük olasılıkla bir CME, “Dünyaya yönelik bir bileşenle” gerçekten de bu parlamaya eşlik etmiş görünüyor. Çünkü ABD Hava Kuvvetleri, genellikle CME’nin ön kenarından gelen bir Tip II güneş enerjisi radyo patlaması rapor ediyor.
Güneşin Tip-II radyo patlaması spektrumuna bir örnek.
Güneş radyo patlamaları, güneşin radyo dinamik spektrumunda emisyonun geçici ve yoğun artışları olgusunu temsil eder. Bu patlamalar, spektral görünümlerine göre beş ana tipe ayrılırlar: Tip I, Tip II, Tip III, Tip IV ve Tip V.
Radyo patlamasının sürüklenme hızına bağlı olarak, ortaya çıkan CME’nin hızı 2.100 km/saati aşabilir deniyor. Dünya’yı vuran CME’ler jeomanyetik fırtınalar doğurabilir ve bu da güç şebekelerini ve diğer altyapıyı bozabilir.
Bu tür fırtınalar aynı zamanda kuzey ışıklarını (aurora) aşırı yükleyerek bu göksel ışık gösterilerinin daha yoğun ve daha geniş alanlarda görünür olmasını sağlarlar.
NASA’nın Güneş Dinamikleri Gözlemevi, 14 Aralık 2023’te X2.8 sınıfı bir güneş patlamasını ve ondan önce birden fazla dalga boyunda gelen bir çift M Sınıfı parlama yakaladı. Bu, Eylül 2017’deki X9.3 patlamasından bu yana görülen en büyük patlamaydı.
Arz atmosferi güneş patlamalarını önler; böylece zararlı radyasyonun yere ulaşması engellenir. Ancak bu radyasyon, örneğin GPS ve iletişim uyduları tarafından gönderilen sinyalleri bozar ve ayrıca radyo kesintilerine neden olarak yaşamlarımızı etkileyebilir.
Aslında, raporlara bakılırsa o günkü parlamanın Amerika kıtası üzerinde kısa dalga radyo kesintisine neden olduğu görülüyor. Güneş giderek daha da aktif hale geleceğinden, yakında fazlaca güneş etkinliği faaliyeti görebiliriz. Güneş aktivitesi 11 yıllık bir döngüde artıp azalır. Şu anki 25. Güneş Döngüsünün gelecek yılın Ocak ve Ekim ayları içinde zirveye ulaşacağı tahmin ediliyor.
Astrofizikçiler, Güneş Aktivitesinin 2024’te Zirveye Ulaşabileceğini Söyledi
Güneş lekeleri dört yüzyılı aşkın süredir gözlemleniyor ve güneş lekesi döngülerinin manyetik doğası yaklaşık yüzyıldır biliniyor. Bununla birlikte, temel fiziğinin bir kısmının hala anlaşılmasında zorluklar var.
Yeni bir araştırmada, IISER’deki (Hindistan Bilim Eğitim ve Araştırma Enstitüsü) gökbilimciler, güneş lekesi döngüsünün yükseliş hızı ile güneşin manyetik alanı arasında yeni bir ilişki keşfettiler.
Sonuçları, devam eden 25. güneş lekesi döngüsünün maksimum yoğunluğunun yakın olduğunu ve muhtemelen bir yıl içinde gerçekleşeceğini göstermektedir.
Çeşitli teleskoplardan alınan gözlemlerin bir araya getirildiği bu görüntüde, güneşin parıldayan aktif bölgeleri vurgulanıyor. NASA’nın Nükleer Spektroskopik Teleskop Dizisinden (NuSTAR) gelen yüksek enerjili X ışınları mavi renkle gösterilmiştir; Japonya’nın Hinode uzay aracından gelen düşük enerjili X-ışınları yeşil; ve NASA’nın Güneş Dinamikleri Gözlemevi’nden (SDO) gelen aşırı ultraviyole ışık sarı ve kırmızıdır. Her üç teleskop da güneş görüntülerini 29 Nisan 2015’te hemen hemen aynı zamanlarda yakalamıştır.
Ev sahibi yıldızımız güneş, manyetik aktivitesi dakikalardan bin yıllara ve daha da ötesine uzanan geniş bir zaman ölçeği aralığında değişen dinamik bir yıldızdır.
Bu değişkenliğin en göze çarpan imzası, güneş lekesi döngüsü olarak bilinen, neredeyse her 11 yılda bir tekrarlanan güneş lekelerinin (güneş yüzeyindeki koyu, manyetik lekeler) büyüyüp küçülmesiyle gözlenmektedir.
Güneş lekesi döngüleri hem genlik hem de süre bakımından önemli dalgalanmalar sergiler ve bu dalgalanmalar zaman zaman güneşte büyük minimum ve büyük maksimum gibi aşırı aktivite aşamalarıyla sonuçlanır.
Güneş’in dinamik aktivite çıktısı, uzay çevre koşullarını şekillendirerek ve yaşana bilirliği belirleyerek, ana gezegenimiz de dahil olmak üzere helyosferin tamamını etkiler.
Güneş çevrimlerindeki leke sayılarının yıllara göre değişimleri.
Bu nedenle, uzun vadeli güneş aktivitesine ilişkin doğru tahmin yeteneklerinin geliştirilmesi, gelecekteki uzay görevlerinin planlanması ve uzaya bağımlı teknolojilerin korunması açısından çok önemlidir.
IISER araştırmacısı Dibyendu Nandy ve arkadaşları, “güneş döngüsü, güneşin içindeki plazma akışlarından elde edilen enerjinin yönlendirdiği bir dinamo mekanizması tarafından üretiliyor.”
“Bu dinamo mekanizmasının güneşin manyetik alanının iki ana bileşenini içerdiği anlaşılmaktadır; biri güneş lekelerinin döngüsünde, diğeri ise güneşin büyük ölçekli dipol alanının geri dönüşümünde kendisini gösteriyor; ikincisi Dünya’nın manyetik alanına çok benziyor; güneşin bir kutbundan diğerine uzanıyor.”
“Güneş lekelerinin döngüsüyle birlikte, güneşin dipol alanının da güçlenip zayıfladığı, kuzey ve güney manyetik kutuplarının da her 11 yılda bir yer değiştirdiği gözlemleniyor” dediler.
1935’te İsviçreli gökbilimci Max Waldmeier, bir güneş lekesi döngüsünün yükseliş hızı ne kadar hızlıysa, gücünün de o kadar güçlü olduğunu, dolayısıyla daha güçlü döngülerin zirve yoğunluğuna ulaşmasının daha az zaman aldığını keşfetti (Waldmeier Etkisi).
Timelapse (zaman atlamalı fotoğraf çekim tekniği), 25. Güneş Döngüsü sırasında artan güneş aktivitesini gösteriyor.
Bu ilişki, erken yükselme evresine ilişkin gözlemlere dayanarak bir güneş lekesi döngüsünün gücünü tahmin etmek için sıklıkla kullanıldı. Bu yeni araştırmada ekip, güneş lekesi döngüsünün yükselme hızı ile güneş dipol momentinin bozulma hızı arasında yeni bir ilişki buldu.
Bu keşif, Waldmeier Etkisi’ni tamamlıyor ve güneşin iki ana manyetik alan bileşenini birbirine bağlıyor ve güneş lekelerinin evriminin, güneş dinamo sürecinin sadece bir belirtisi olmaktan çok onun işleyişinin ayrılmaz bir parçası olduğu teorisini destekliyor.
Bilim insanları ayrıca, devam eden döngünün ne zaman zirveye ulaşacağını tahmin etmek için güneşin dipol manyetik alanının azalma hızına ilişkin gözlemlerin güneş lekesi gözlemleriyle nasıl yararlı bir şekilde birleştirilebileceğini gösterdi.
Sonuç olarak, “analizimiz, 25 numaralı güneş döngüsünün zayıf-orta düzeyde bir döngü olacağını ve 2024’te zirveye ulaşacağını gösteriyor” dediler.
İlk kez başka bir galaksideki yıldızın etrafında gezegen oluşturan bir disk görüldü
Bir sanatçının çizimi, Büyük Macellan Bulutu adı verilen komşu bir galakside bulunan HH 1177 sistemini tasvir ediyor. Merkezdeki devasa genç yıldız, dönen bir gaz ve toz diskinden malzeme çekiyor, ancak aynı zamanda jet formundaki maddeyi de dışarı atıyor.
Gökbilimciler ilk kez Samanyolu’nun dışında, gezegenlerin oluşabileceği yoğun bir diskle çevrelenen genç bir yıldız gördü. HH 1177 adı verilen bu devasa yıldız ve dönen diski, yaklaşık 160 bin ışık yılı uzaklıktaki komşu bir cüce galaksi olan Büyük Macellan Bulutunda tespit edildi
Benzeri görülmemiş bu buluş, bilim insanlarının yıldız ve gezegen oluşumunu daha iyi anlamalarına yardımcı olacak. Yeni doğmuş bir yıldızın boyutu, çevresinden madde çekerek büyür. Gaz ve toz, güçlü çekim kuvvetlerinin bir sonucu olarak, yıldızın etrafındaki, birikim diski olarak bilinen düz bir diskte birikir.
Dönen disk, maddeyi giderek büyüyen yıldızın üzerine taşır. Yıldızın kütlesi ne kadar büyük olursa, kütle çekim alanı da o kadar güçlü olur ve böylece diske daha fazla gaz ve toz çekilir.
HH 1177 gibi devasa bir yıldız hızlı yaşar ve genç ölür, daha hızlı oluşur ve güneşimiz gibi bir yıldızın ömründen yalnızca çok daha küçük bir ömre sahiptir. Bu kısa zaman çizelgesi, hem yıldız hem de diski, kendisini oluşturan tozlu malzeme nedeniyle görüş alanından gizlendiğinden, büyük kütleli bir yıldızın erken aşamalarının galaksimizde gözlemlenmesini zorlaştırmaktadır.
Ancak Büyük Macellan Bulutundaki yıldızların oluştuğu malzeme Samanyolu’nda olandan farklıdır. HH 1177, N180 adı verilen, daha az toz ve daha az metal bolluğuna sahip bir yıldız doğumevi içerisinde yer almaktadır. Yıldız, gaz ve tozdan oluşan bir koza tarafından örtülmediğinden uzak ama net bir görüş sağlamaktadır.
Yıldız oluşturan bölge. Sol panel: Büyük Macellan Bulutundaki N180 yıldız oluşum bölgesinin üç renkli kompoziti. Merkezi yıldızdan çıkan dışarıdan ışınlanmış HH 1177 jetini vurgulamaktadır. Sağ panel: HH 1177 sisteminin itici yıldızına yakınlaştırılmış, merkez yıldızın konumunda dönen moleküler gazı gösteren üst üste bindirilmiş bölge (AU: Güneş-Dünya arası uzaklık 150 milyon km).
Araştırmanın lideri, astrofizikçi Dr. Anna McLeod, “ALMA (Atacama Büyük Milimetre/Milimetre-altı Dizisi) verilerinde dönen bir yapının kanıtını ilk gördüğümde, ilk galaksi dışı birikim diskini tespit ettiğimize inanamadım, bu özel bir andı” dedi.
Durham Üniversitesi’nden yapılan açıklamada. “Disklerin galaksimizdeki yıldızların ve gezegenlerin oluşumunda hayati öneme sahip olduğunu biliyoruz ve burada, ilk kez, başka bir galakside bunun doğrudan kanıtını görüyoruz” denildi.
Genç bir yıldızın dinamik aktivitesi
ALMA gözlemleri, ESO’nun (Avrupa Güney Gözlemevi) VLT‘si (Çok Büyük Teleskop) ile yapılan önceki bir tespitin devamı olarak geldi. Teleskoptaki MUSE (Çoklu Birim Spektroskopik Kaşif) cihazı, genç yıldızdan yayılan bir malzeme jetini yakaladı.
Gökbilimciler, Güneşimizden yaklaşık 15 kat daha büyük bir kütlesi olduğu tahmin edilen HH 1177 yıldızını galaksideki bir gaz bulutunun derinliklerinde buldu. McLeod, “Bu genç, devasa yıldızdan fırlatılan bir jet keşfettik ve onun varlığı, devam eden disk birikiminin bir işaretidir” dedi.
Galaksi dışı diskin keşfine birden fazla gözlemevi katkıda bulundu. Yıldız ve jetleri ilk olarak VLT’nin MUSE aygıtı (solda ve ortada) kullanılarak keşfedildi. ALMA’dan (sağda) yapılan gözlemler yıldızın etrafında dönen diski ortaya çıkardı.
Yıldızın etrafında bir disk olup olmadığını anlamak için ekibin, yoğun gazın yıldızın etrafında ne kadar hızlı hareket ettiğini ölçmesi gerekiyordu. Madde genç, gelişen bir yıldıza doğru çekildiğinde doğrudan gök cismine düşmez.
Bunun yerine malzeme düzleşip yıldızın etrafında dönerek disk benzeri bir yapı oluşturur. Diskin merkezinde daha hızlı döner. Hızdaki fark, gökbilimcilerin bir yıldızın etrafında bir disk oluşup oluşmadığını belirlemesine yardımcı olabilir.
John Moores Üniversitesi’nden Dr. Jonathan Henshaw, “Işığın frekansı, ışığı yayan gazın bize doğru veya bizden ne kadar hızlı hareket ettiğine bağlı olarak değişiyor. Bu tam olarak aynı olay, yanınızdan geçen bir ambulans sireninin sesinin değişmesi ve sesin frekansının yüksekten alçağa doğru inmesiyle ortaya çıkar.
ALMA gözlemleri diskin dönüşünün ayrıntılı ölçümlerini yapabildi. Genç yıldızlar, birikim disklerine sahip olan tek gök olayı değildir. Süper kütleli kara deliklerin ayrıca etraflarında dönen ve beslendikleri ince, sıcak madde diskleri de vardır.
McLeod, “Astronomik tesisler söz konusu olduğunda hızlı bir teknolojik ilerleme çağındayız. Bu kadar inanılmaz mesafelerde ve farklı bir galakside yıldızların nasıl oluştuğunu inceleyebilmek çok heyecan verici” dedi.
Bu sanatçının çizimi, SLIM uzay aracının Ay’a doğru alçalmasını ve konuşlandırılabilir iki robotu aydan fırlatmasını gösteriyor.
